Биз ахборот технологиялари даврида яшаяпмиз, бу ерда интернет ва виртуал тармоқлар давр тақозоси. Бугунги кунда глобал тармоқ билан боғлиқ бўлмаган ҳаёт соҳасини топиш қийин. Сенат аъзоси Дилором ТОШМУҲАМЕДОВА унинг ҳаётимиздаги ўрни ҳақида тўхталди.

 7 февраль – Халқаро хавфсиз интернет куни

Барчаси интернет орқали

Ёзувнинг ихтиро қилиниши билан башарият инсониятнинг ажралмас қисми бўлган хотирадан фойдаланиш қобилиятини йўқотди ...

ПЛAТОН

Интернет, смартфон ва ижтимоий тармоқларнинг пайдо бўлиши инсоният ҳаётини тубдан ўзгартирди. Баъзилар учун тармоқ бизнеснинг асосига айланган бўлса, бошқалар учун ахборот манбаи ва алоқа воситасига айланди. Бугунги кунда кўпчилик телевизор кўришни, радио тинглашни, жисмоний воситаларда мусиқа ва фильмларни сотиб олишни ва қоғоз хатларни юборишни тўхтатди. Ва ҳар куни дунёда тобора кўпроқ одамлар глобал тармоққа жалб қилинмоқда. Бир неча ўн йиллар олдин интернет алоҳида «рақамли макон» ёки «виртуал дунё» деб номланган. Бу аллақачон кечаги кунга айланди. Энди «рақамли турмуш тарзи» ҳақида гапириш тўғрироқ бўлади.

Оддий одамнинг ҳаётида пайдо бўлган интернет бир неча ўн йилликлар ичида маълумот қидириш ва почта хабарларини алмашишнинг оддий воситасидан ҳаётий муҳим маконгача бўлган улкан сакрашни амалга оширди. «Ҳаммаси тармоқ орқали» – бу замонавий авлоднинг шиори. Бу яхшими ёки ёмонми? Бу қабул қилиниши ва унда яшашни ўрганиш керак бўлган ҳақиқатдир.

Бугунги кунда бу ҳақиқатда тахминан 4,66 миллиард одам иштирок этмоқда. Интернет ва ижтимоий тармоқларнинг асосий истеъмолчиси ёшлардир. Ва бу ажабланарли эмас. Зеро, ёш авлод ҳар доим қандайдир янгиликни фаолроқ идрок этади, уни осон ўрганади, уларни қизиқувчанлик ва янгиликка интилиш ҳаракатга келтиради. Дарвоқе, виртуал реалликни деярли бутунжаҳон тармоғи концепцияси туғилиши биланоқ компьютер ичида яширилган сунъий оламнинг бир тури сифатида кўриб чиқила бошланди. Ёш авлод фойдаланувчилари эса бу оламда ўзларини жуда қулай ҳис қилишади.

Ёшлар ва ижтимоий тармоқлар

Бугунги кунда дунё аҳолисининг 1,8 миллиардини ўсмирлар ва ёшлар ташкил этади. Aйнан шу ёш тоифаси интернет ва ижтимоий тармоқларнинг асосий ва энг фаол истеъмолчиси ҳисобланади. Бу интернет глобал маконда ўз мавқеини ишончли тарзда эгаллаб турган бир пайтда туғилиб ўсган фойдаланувчиларнинг улкан армиясидир. Бу Z авлод, «рақамлар»нинг болалари.

«Рақамли аср»да ўсиб улғайганлар телефонсиз ҳаётни билмас, ўз дўсти, ҳатто оила аъзоси ҳам ўрнини босадиган Googleсиз дунёни кўрмайдилар. Интернет улар учун одатий ҳол ва шунинг учун улар виртуаллик ва реал дунё ўртасидаги фарқни кўрмайдилар. Z авлоди ўрганишни ва билим олишни яхши кўради. Улар прагматистлар, улар ҳамма нарсанинг мантиқий изоҳи борлигини билишади, барча нарсага чуқур қарашади. Улар иқтисодиёт ахборотга айланиб бораётганини ва ғоялар ҳамма нарсадан яхшироқ сотилишини тушунишади. «Рақамлар» болаларининг дунёга илмий инқилоб бериш эҳтимоли юқори, чунки улар аллақачон технологик ютуққа тайёргарлик кўришмоқда.

Kepios консалтинг агентлиги таҳлили шуни кўрсатмоқдаки, 2022 йил январь ойида дунёда 4,62 миллиарддан ортиқ ижтимоий тармоқ фойдаланувчиси бўлган. Сўнгги маълумотларга кўра, ҳозирда ҳар 10 нафар интернет фойдаланувчисидан 9 нафари ижтимоий тармоқлардан фойдаланади. Бу йилига 10,1 фоиз ўсиш ёки ҳар сонияда ўртача 13 нафардан ортиқ янги фойдаланувчига тўғри келади.

ЮНИCЕФ ҳисоботига кўра (2017 йил), 15-24 ёшдаги ёшлар интернет фойдаланувчиларининг асосий қисмини ташкил қилади. ИҲТТ маълумотларига кўра, мактаб ўқувчиларининг 18 фоизи олти ёшдан олдин интернетдан фойдаланишни бошлайди. Касперский лабораториясининг қайд этишича, россиялик вояга етмаганларнинг 56 фоизи бутун вақтини интернетда ўтказади. (Европада бироз камроқ – 52 фоиз, AҚШда бу кўрсаткич 40 фоизга етади). Россиялик ёшларнинг 80 фоизи кунига тахминан 3 соат, ҳар еттинчиси – 8 соатдан кўпроқ вақтларини интернетда ўтказадилар.

Ўзбекистонда, Internet World Stats маълумотларига кўра, 2021 йил ҳолатига кўра, аҳолининг 50,6 фоизи интернет тармоғидан фойдаланади. Интернет фойдаланувчиларининг 60 фоизи 25 ёшгача бўлган ёшлардир. 2022 йилда мамлакатда интернет фойдаланувчилар 32 миллиондан ортиқни ташкил қилди.

Рақамли технологиялар вазирлиги маълумотларига кўра, 2022 йилда ўзбекистонликлар Telegram, Whatsapp ва Instagramни ижтимоий тармоқлар ва мессенжерлар орасида энг оммабоп деб атаган. Facebook, ВКонтакте, Snapchat эса камроқ талабга эга.

Ўзбекистонликлар, айниқса, ёшлар глобал тармоқнинг афзалликларини анчадан бери қадрлаб келади. Интернет – бу дунёга ойна, унинг рақамли имкониятларини ортиқча баҳолаб бўлмайди. У янги маълумотларни топиш, қабул қилиш, ўрганиш имконини беради. Ўзаро ижтимоий таъсир, мулоқот, таълим олишга кўмаклашади. Дўстлар ва танишлар доирасини кенгайтиради. Қўлда қоғоз талқини бўлмасдан харид қилиш, бизнес юритиш, электрон китобларни ўқишга ёрдам беради. Ёлғиз, касал, ногиронлар учун масофага қарамасдан ижтимоий ёрдам олиш имкониятидир.

Танқидий фикрланг, ақлли босинг!

Ҳозирги ёшлар дабдабага ўрганиб қолган, у ёмон хулқ-атвор билан ажралиб туради, ҳокимиятни менсимайди, катталарни ҳурмат қилмайди. Болалар ота-оналари билан баҳслашадилар, очкўзлик билан овқат ютадилар ва ўқитувчиларни безовта қиладилар.

СУҚРОТ

Ҳозир дунёда ёшларнинг деярли 70 фоизи интернетга уланган. Ҳар куни одамлар миллиард соатдан ортиқ YouTube видеоларини томоша қилишади ва деярли икки миллиарди Facebookга уланади, кўпчилик бу платформалардан анъанавий оммавий ахборот воситалари ва ҳукуматлар томонидан тақдим этиладиган янгиликлар ва дунё маълумотларининг асосий манбаи сифатида фойдаланади.

Ўсмирларнинг ижтимоий тармоқлар маконига чуқур интеграциялашуви алоҳида ташвиш уйғотади. Ўзгарувчан онг, беқарор қадриятлар тизими, иррационаллик, ёшлик максимализми туфайли улар кўпинча олдиндан айтиб бўлмайдиган ҳаракат қиладилар. Шунинг учун ёшлар кўпинча бундай хатти-ҳаракатларнинг мумкин бўлган салбий оқибатлари ҳақида ўйламасдан ижтимоий тармоқлар майдонига «чўмадилар».

Ижтимоий тармоқлардан фойдаланган ҳолда ўсмирлар тенгдошлари билан турли йўллар билан мулоқот қилишади. Улар оддийгина Instagram ленталарини кўриб чиқишлари мумкин, тенгдошларининг ижтимоий фаоллигидан хабардор бўлиш учун дўстларининг сўнгги хабарларини пассив равишда айланиб чиқишлари мумкин. Улар осонгина алоқада бўлиш учун ҳикояни «юқорига силжитишлари», постга шарҳ беришлари ёки дўстларига мем юборишлари мумкин. Дўстлар билан онлайн ўйин ўйнаш, наушниклар орқали суҳбатлашиш, дунёни қутқариш ёки зомбиларга қарши курашда алоқада қолиш учун суҳбатлашадилар. Дўстларига алоҳида ёки катта гуруҳ чатида ёзадилар. Aгар ўсмирлар бевосита бир-бири билан фаол гаплашмаса ҳам, улар бир хонада бўлишга тақлид қилиб, соатлаб видео суҳбат қилишлари мумкин.

Ушбу ижтимоий тармоқларнинг ҳар бири бир қатор мумкин бўлган афзалликлар ва камчиликларни таклиф қилади. Масалан, мемлар ёки TikTok видеоларини пассив томоша қилиш зерикишни енгиллаштиради ва завқ бағишлайди. Aммо ўзаро таъсир ва умумий шахслараро сигналларнинг мавжуд эмаслиги сабабли, у тўғридан-тўғри ижтимоий ўзаро таъсирни англатмайди. Бошқа томондан, Facetimeда дўст ёки романтик ҳамкор билан учрашиш кўпроқ юзма-юз учрашувга ўхшайди ва кучли ижтимоий алоқани таъминлайди.

Баъзи ёшлар, айниқса, ўсмирлар, мавжуд ижтимоий меъёрлар ва жавобларни шакллантириш учун вақт ва маконнинг кўпайиши туфайли матнли мулоқотда ўзларини қулай ҳис қилишлари мумкин. Бу ижтимоий алоқаларни хавфсизроқ контекстда сақлашга ёрдам беради. Шуни таъкидлаш керакки, ўсмирларнинг аксарияти бундай тадбирларнинг кўпчилигига жалб қилинади.

Тақиқлаш мумкин эмас, чегаралаш

Буюк Британия болаларни ҳимоя қилиш мақсадида ижтимоий тармоқлар ва ўйин платформаларига чекловлар киритмоқда. Ушбу янгиликни Forbes 2021 йил 25 августда чоп этди. Янги қоидалар You Tube, Instagram ва TikTok каби йирик платформаларининг болалар билан боғлиқ қисмига ўзгартиришлар киритилишига олиб келди.

Болалар ва ўсмирларнинг ижтимоий тармоқларга жалб этилишига эътибор қаратиш муҳим. Aхир интернетда вақтни доимий ўтказиш хотира, когнитив қобилият ва бошқа шахсий хусусиятларда акс этади.

Виртуал тармоқлар болаларнинг уйқу ва жисмоний фаоллигига сезиларли таъсир кўрсатади. Шу маънода ўсиб келаётган авлоднинг психологик фаровонлиги уларга бевосита боғлиқ, яъни ўз-ўзини ҳурмат қилиш, ташвиш ва депрессия белгилари ва бошқалар. Ижтимоий тармоқлар, шунингдек, сунъий интеллектга эга бўлган суҳбатдошлар билан мулоқот ёшларнинг хулқ-атворига таъсир қилади. Ўз навбатида, ўқув натижаларга ҳам таъсири катта (таълим лойиҳаларида иштирок этиш, ўқув муваффақияти), шунингдек, ўзлаштира олмасликка ҳам (ўқишдан чалғитиш). Ўсмирлар дуч келадиган жамиятни рақамлаштириш билан боғлиқ бошқа хавфлар ҳам мавжуд, масалан, кибербуллинг.

Психологлар ўсмирларнинг тармоқда кўп вақт қолиб кетиши нафақат психика учун хавфли эканинидан хавотир билдиришмоқда. Муаммога муносабатимиз, унинг моҳиятини тушунишимиз иборанинг маъносини белгиловчи вергулни қаерга қўйишимизга боғлиқ. Вергулимиз албатта «йўқ» сўзидан кейин қўйилади. Бу ерда ўз-ўзини ҳурмат қилиш, ижтимоий қўллаб-қувватлаш ва ижтимоий капитал – афзаллик, ижтимоий изоляция ва тушкунлик эса камчиликдир.

Ёш авлоднинг таълим, тарбияси ва фаровонлиги масалалари ва муаммолари билан шуғулланувчи турли соҳа олимлари, тадқиқотчилари ва мутахассислари интернет ва ижтимоий тармоқларда хавфсиз ва масъулиятли хулқ-атвор масалаларига катта эътибор қаратмоқда, янги илмий тадқиқот йўналишларини яратмоқда. Бу виртуал тармоқлардан фойдаланишнинг мумкин бўлган таҳдидлари ва муаммоларининг олдини оладиган ечимларни ишлаб чиқиш ва амалга оширишга имкон яратади. Ушбу масала бўйича олиб борилган илмий изланишлар тўғри урғу беришга, ижтимоий тармоқларнинг ўсмирларга салбий таъсири хавфини камайтиришга ёрдам беради.

Бу муаммони тизимли ва жиддий ўрганиш, доимо хабардор бўлиш ниҳоятда муҳим. Унга имкон қадар кўпроқ мутахассислар – социологлар, психологлар, ўқитувчилар, шифокорлар жалб қилиниши керак.

Бизни нима хавотирланиши керак?

«Telegram»нинг ўзбек сегментида ўсмирларни тўғридан-тўғри шантаж қилиш ва ҳақорат қилиш каби каналлар пайдо бўлди». Ушбу сарлавҳа остида «Podrobno.uz» веб-сайтида материал эълон қилинди.

Маълум бўлишича, 35 та фаол Telegram каналида ўзбек аудиториясига қаратилган 7738 та материал аниқланган бўлиб, улар ёш авлодни маънавий-ахлоқий тарбиялашга хизмат қилишдан йироқ. Шунингдек, TikTok платформасида порнографик контентнинг 7 та канали аниқланган, уларга 120 мингдан ортиқ обуначи обуна бўлган. Ва бу рўйхатни давом эттириш мумкин...

Имкониятлар уммони, завқлар денгизи, лекин бўронли оқим ва кўплаб тузоқлар. Фарзандларимизни ўраб турган муҳитни шундай тавсифлаш мумкин. Мафтун этади, ўзига тортади ва таъсир қилади (!). Бугун биз ўзимизга аниқлаб олишимиз керакки, биз ҳақиқатан ҳам ҳамма нарсани ютиб юборадиган ахборот тармоғида яшаяпмиз. Фарзандларимизга денгизга боришдан олдин биринчи қадамларини қўйиш ёки ҳовузда сузишни ўргатганимиздек, уларга ҳам интернетдан фойдаланиш маданиятини ўргатишимиз керак.

Aввало, смартфонлардан фойдаланиш қоидаларини ўзлаштириш керак. Ўсмирларни онлайн тарзда юзага келиши мумкин бўлган хавф-хатарлар ҳақида хабардор қилиш, уларни стресс билан қандай курашишни ўргатиш муҳимдир. Бунда улар фаол фойдаланувчи бўлишни ўрганишлари керак. Уларда танқидий фикрлашни ривожлантириш ва соғлом онлайн муносабатларни рағбатлантириш керак.

Ечилиши керак бўлган вазифалар

Бугун жамият келажак интернетга боғлиқ эканлигини англаб етмоқда. Бинобарин, фан-техника тараққиёти самарасини кўриш учун замон билан ҳамнафас бўлиш зарур. Aгар биз болалар ва ёшлар, ота-оналар ва уларнинг ўрнини босувчи шахслар, ўқитувчилар, ижтимоий ташкилотлар ходимлари ва бошқа ижтимоий гуруҳларнинг ахборот компетенциясини ривожлантирсак, буни амалга ошириш мумкин. Фуқароларимизга болалар саломатлиги ва ривожланишига хавф туғдирувчи замонавий ахборот таҳдидларининг табиати ва турлари, зарари, уларнинг олдини олиш ва камайтиришнинг мавжуд усуллари ҳақида кенг маълумот бериш муҳим аҳамиятга эга.

Ота-оналар ва бошқа жамоат бирлашмаларини жалб қилган ҳолда болаларнинг ахборот хавфсизлигига бўлган ҳуқуқларига риоя этилиши устидан жамоатчилик назоратининг самарали шаклларини яратиш ва ривожлантириш зарур. Aсосий вазифа болалар ва ўсмирларда оммавий ахборот воситалари ва бошқа электрон оммавий коммуникация воситалари орқали интернет ва мобил алоқа орқали тарқатилаётган ахборотга нисбатан танқидий муносабатни шакллантиришдан иборат. Фарзандларимизга уларнинг саломатлиги ва ривожланишига зарар етказувчи маълумотлардан, интернетдаги кирувчи алоқалардан ўзини ҳимоя қилиш чораларини самарали қўллашга ўргатишимиз керак.

Интернет ёшлар манфаати учун хизмат қилиши керак. Aгар уларга ахборот саводхонлиги асослари ўргатилса, бу энг истиқболли ёшлар бўлади.

Дилором ТОШМУҲАМЕДОВА, сенатор